جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
570
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
به ميزان اعتماد يا بيم سلطان نسبت به حكام و فرمانداران است . بنابراين از لحاظ مثال ولايات متعددى قبل از سقوط ظل السلطان در سه سال پيش تحت فرمان فرزند ارشد سلطان بودند و آن واقعه در تاريخ ايران دربارهء هيچ شاهزادهء ديگر سابقه نداشته است . عباس ميرزا در اوج قدرت خود هنگامى كه حكومت خراسان هم ضميمهء آذربايجان و تابع فرمان او شده بود باز حدود اقتدارش به اندازهء اين پرنس نبود . پس از تباهى روزگار وى ولاياتى كه تابعش بودند مجددا به رسم و ترتيب سابق خود بازگشتند . فهرست ذيل در باب ولايات ايران و حوزههاى ادارى آنكه در زمان - مسافرتم به سال 1889 وجود داشته شايد شامل عدهء بيشترى از مناصب و مقامات مستقل نسبت به هر دورهء ديگر از تاريخ باشد و بايد خاطرنشان ساخت كه هيچگونه اصل جغرافيائى و نژادى يا سياسى ظاهرا در تعيين ميزان و حدود وسعت اين تقسيمات مختلف كه مساحت بعضى از آنها از تمام انگلستان بيشتر است و بعضى ديگر به شهر وارفتهاى با حوالى آن محدود مىشود دخالتى ندارد . 1 - ايالات تقسيم ادارى / حاكمنشين آذربايجان / تبريز خراسان و سيستان / مشهد تهران و توابع / تهران فارس / شيراز اصفهان و توابع / اصفهان كرمان و بلوچستان ايران / كرمان تقسيم ادارى / حاكمنشين خوزستان / شوشتر گيلان و طوالش / رشت مازندران / آمل يزد و توابع / يزد خليج فارس و جزاير ساحلى / بوشهر